Canon van de zorg

Welkom op de website van het Florence Nightingale Instituut! We beginnen natuurlijk met onze eigen canon van de verpleging en verzorging. Zo zie je hoe beide beroepen zich hebben ontwikkeld, met hoogte- en dieptepunten. Meer weten over die rijke geschiedenis? Laat je dan verrassen door onze themadossiers vol verhalen, foto’s, film en objecten over de verpleging en verzorging, vroeger en nu.

Zo kwam jouw vak tot bloei!

Deze canon van de verpleging en verzorging geeft je een overzicht van de geschiedenis van de verpleging en verzorging door de eeuwen heen.Tussen 1830 en nu komen verplegen en verzorgen tot bloei. Hoogte- en dieptepunten, kleine en grote gebeurtenissen vormen samen deze canon van de zorg.

Soms gaat het om grootse innovaties, vaak ook om kleine stapjes die in de dagelijkse praktijk werden bedacht en doorgevoerd. Het verpleegkundige vak is permanent in beweging: er worden steeds nieuwe eisen gesteld, steeds nieuwe technieken ontwikkeld, steeds nieuwe posities ingenomen. Ontdek de canon van de verpleging in dit dossier.

<
>

Wie vroeger ziek was, had pech

Tegenwoordig vinden we het heel gewoon om bij ziekte naar een ziekenhuis te gaan. Daar zijn ze tenslotte voor! Artsen, verpleegkundigen en ander personeel staan klaar om ons te helpen. Dat was vroeger wel anders. Tot 1860 waren er geen ziekenhuizen zoals we ze nu kennen. Een plek dus waar je naar toe gaat om beter te worden. 

Er waren geen operatiekamers, geen verpleegkundigen en geen werkende medicijnen. Doktoren wilden wel, maar konden niet zoveel. Aderlaten, purgeren of een koude afwassing was zo’n beetje het hoogst haalbare. Was je ziek, dan bleef je dus gewoon thuis. Je moeder of ongetrouwde tante verzorgde je. Die hadden daar trouwens veel ervaring mee en deden dat vaak liefdevol. Het hoorde er gewoon bij.

<
>
1800 - 1880

Verplegen deed je thuis

Tot 1880 liet iedereen die het kon betalen zich thuis verplegen. Dit gebeurde vaak door naaste familieleden of religieuzen. Gasthuizen vingen de zieken op die niemand hadden om op terug te vallen. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden de voorlopers van de hedendaagse ziekenhuizen. In die tijd was nog weinig bekend over oorzaken van ziektes en over effectieve behandelingen. Het belang van handen wassen, de basis voor een goede hygiëne, was nog maar net ontdekt. De meeste medicijnen die artsen nu voorschrijven, bestonden nog niet en de röntgenfoto moest nog uitgevonden worden. Ongeschoolde zaalmeiden en zaalknechten werkten in de ziekenzalen en er waren nog geen verpleegkundigen.

<
>

Dag Prinsengracht

In 1857 beleefde de verpleging in Amsterdam een hoogtepunt. Op de Prinsengracht 769 gingen de deuren van een imposant ziekenhuis open. Het deftige gebouw was bedoeld voor de huisvesting en opleiding van de pleegzusters. Het Prinsengrachtziekenhuis ontving in het begin weinig patiënten. De kleinschaligheid van het ziekenhuis werd de kracht. De kracht van de Gracht. Eind 2014 sloot dit unieke opleidingsziekenhuis definitief zijn deuren. In dit dossier leggen we de bijzondere historie vast.

Pleegzusters

Om de ziekenzorg in de thuissituatie te verbeteren, richtten Amsterdamse artsen, weldoeners en predikanten in 1843 de ‘Vereeniging voor Ziekenverpleging’ op. Een wereldwijd uniek initiatief voor dat moment. Een van de trekkers was de arts Jan Pieter Heije, die ook het bekende ‘Zie de maan schijnt door de bomen’ schreef.

Het doel van de Vereeniging was vrouwen op te leiden tot pleegzusters. Het vooruitstrevende aan dit initiatief was, dat het ging om lekenverpleegsters, niet om religieuze zusters. De sollicitanten moesten van onbesproken gedrag zijn, ongehuwd en geen zorg voor kinderen hebben. De pleegzusters verpleegden aan huis en hielpen de arts met aderlaten en purgeren. 

<
>

Portret van de eerste pleegzuster,1850

<
>

Jan Pieter Heije, oprichter van de Vereeniging voor Ziekenverpleging, 1843

<
>

Arts Jan Pieter Heije was een veelzijdig man, hij schreef o.a. dit bekende liedje.

<
>

De gracht in de media

In de media is veel aandacht besteed aan de sluiting van het Prinsengracht Ziekenhuis. De sluiting roept veel emoties en herinneringen op. Benieuwd naar een sfeerimpressie?

Lees dan het artikel uit de Volkskrant of het blog van een oud-verpleegkundige.

<
>

Verplegen in het ziekenhuis

Waar verplegen we de patiënt. Thuis of in het ziekenhuis? Tegenwoordig worden patiënten - onder andere uit kostenoverwegingen - eerder naar huis gestuurd dan 25 jaar geleden. Verpleegkundigen krijgen daarom steeds meer alleen met de ernstige ziektegevallen te maken. Hoe was dat in de 19e en de 20e eeuw? Hoe zagen ziekenhuizen er uit? Bestonden verpleegkundigen al en wat deden ze toen? Lees hier alles over de geschiedenis en de historie van het ziekenhuis.

Kraamzorg thuis

In Nederland was thuis bevallen de normaalste zaak van de wereld, ook nadat in andere westerse landen de medicalisering van de geboorte toenam. Nederlandse vrouwen kregen hun baby lange tijd liever thuis dan in het ziekenhuis. De kraamzorg heeft dus een lange historie.Toch daalt het aantal thuisbevallingen aanzienlijk. Hoe gaat dat verder en wat betekent die afname voor het beroep van kraamverzorgende? In dit dossier vind je de geschiedenis van de kraamzorg vroeger en nu.

Verplegen in de wijk

Wijkverpleging staat volop in de schijnwerpers. Vergrijzing en bezuiniging maken dat de thuiszorg op een andere manier georganiseerd moet worden. Huishoudelijke hulp komt bij gemeenten te liggen, terwijl verpleging en verzorging een taak van de wijkverpleging blijven. De roep om de ‘ouderwetse wijkverpleegster’ weerklinkt. De vraag is dan natuurlijk wat voor iemand dat was. Lees hier alles over de geschiedenis en historie van de wijkverpleging.

Dag van de Verpleging

Als je op internet zoekt naar ‘Dag van …’ lijkt het wel of er elke dag iets te vieren of te herdenken valt. Je moet dus van goeden huize komen om je daartussen staande te houden. De ‘Dag van de Verpleging’ doet dat in Nederland al meer dan een halve eeuw. Waarom is die dag in het leven geroepen en hoe is de ontwikkeling verlopen? Gaat het om meer dan een plakje cake bij de koffie?

Nieuws

In dit nieuwsdossier vind je het laatste nieuws van en over het Florence Nightingale Instituut. We houden je op de hoogte van relevante ontwikkelingen, maar ook van nieuwe themadossiers op deze website.

Nannie Blogt

Onze directeur drs. Nannie Wiegman, historicus en verpleegkundige van huis uit, blogt regelmatig. Dit gebeurt meestal naar aanleiding van actuele ontwikkelingen die zij in haar blog becommentarieert en in historisch perspectief plaatst.

Verplegen in de psychiatrie

Mensen met psychische stoornissen blijven tegenwoordig zo lang mogelijk thuis wonen. Ze worden ambulant behandeld of zelfs via internet. Patiënten heten cliënten. Oppassers en bewaarders hebben plaatsgemaakt voor verpleegkundigen of verpleegkundig specialisten in de GGZ. Lees hier meer over de geschiedenis en de historie van de GGZ.

Verplegen in de Z

Eeuwenlang zijn termen voor verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten door elkaar gebruikt. De haast eindeloze opsomming varieert van zwakzinnigen tot idioten, debielen, imbecielen, achterlijken, onvolwaardigen, onmaatschappelijken, onnozelen, waanzinnigen, gekken en dwazen. Bij verstandelijk gehandicapten of zwakzinnigen is er altijd sprake van gebrekkige verstandelijke vermogens. Het is een groep die niet of moeilijk voor zichzelf kan zorgen. De kwetsbaarheid is gebleven, maar tegenwoordig spreken we over ‘mensen met mogelijkheden’. Hoe komt dat zo? Lees hier alles over de geschiedenis en historie van de zorg voor verstandelijk gehandicapten.

Verplegen in de thuiszorg

Thuiszorg is een koepelbegrip dat wijkverpleging, gezinszorg, kraamverzorging, ouderenzorg en zorg voor chronisch zieken en gehandicapten omvat. Nu ingrijpende wijzigingen in de zorg voor de deur staan, leidt het begrip thuiszorg nogal eens tot spraakverwarring.Hier lees je meer over de geschiedenis en historie van de thuiszorg.

Gezinszorg

De professional die organisatorische taken in een gezin overneemt, heet sinds 1997 verzorgende of helpende. Ook namen als thuisbegeleidster, ouderenhelpster of gezinshulp komen voor. Ze zijn afgeleid van de beroepsbeoefenaren die vanaf begin 20e eeuw in de gezinsverzorging werkzaam waren. Zij waren de praktische vervangsters van moeders, die hun taken in het gezin niet konden vervullen. Er werden hoge eisen aan hen gesteld. Hoe is het beroep van huisverzorgster - zoals de gezinsverzorgende vroeger heette - veranderd? Lees hier alles over de geschiedenis en de historie van de gezinszorg.

Literatuur

Wil je meer te weten komen over de historie van de verzorgende en verpleegkundige beroepen? We hebben een literatuurlijst met een aantal standaardwerken voor je samengesteld, die samen een goed overzicht geven van de ontwikkeling en de geschiedschrijving.

Hall of Fame

Wie zijn ze, die vrouwen en mannen uit de geschiedenis die het beroep van verpleegkundige en verzorgende groot gemaakt hebben? Natuurlijk kent iedereen Florence Nightingale wel, maar al die andere ambassadeurs en voorbeelden verdienen ook onze aandacht. Hier zijn ze!

Bets Bilgen (1906-1996)

Bets Bilgen was een enthousiaste en praktische verpleegkundige. Doordat ze wetenschappelijke theorieën een praktische invulling wist te geven, hielp ze de verpleging als vak verder. Haar enthousiasme, haar scherpe inzicht en haar arbeidsethos waren voor velen een belangrijke inspiratiebron.

Jeltje de Bosch Kemper (1836-1916)

Jeltje de Bosch Kemper werd op 28 april 1836 in een welgestelde familie in Amsterdam geboren. Het was niet gebruikelijk dat beschaafde meisjes werkten of studeerden. Maar Jeltje wilde zich nuttig maken en stortte zich op de verbetering van de maatschappelijke positie van vrouwen en verpleegsters.

Lientje de Bussy-Kruysse (1858–1937)

Lientje Kruysse was een van Nederlands eerste gediplomeerde verpleegsters. Haar grote verdienste is dat zij kennis uit het buitenland in Nederland heeft geïntroduceerd. Zo heeft zij de wijkverpleging in diverse steden georganiseerd naar het toonaangevende Brits model.

Marianne van Driel Krol (1920-2003)

Marianne van Driel Krol werd in 1920 in Haarlem geboren. Zij zette zich in voor één brede basisopleiding voor verpleegkundigen. Haar initiatieven op het gebied van wet- en regelgeving waren doorslaggevend voor de ontwikkeling van de verpleegkunde in de 20e eeuw .

Bep Engelberts (1898-1965)

Anna Elisabeth Wilhelmina Christine Engelberts, roepnaam Bep, beschouwde haar verpleegkundige werk in Nederland en Nederlands-Indië als de vervulling van een gewone plicht. Daarmee was ze een voorbeeld voor velen en een onmisbare steun voor de artsen met wie ze samenwerkte.

Canon van de gezinszorg

Na de Tweede Wereldoorlog was de overheid er zeer op gespitst om gezinsverzorgsters een pedagogische rol te geven binnen de ontwrichte gezinnen. Het vakgebied werd daarom flink gesubsidieerd. Tot eind 20e eeuw was gezinsverzorging dan ook een bloeiend onderdeel van de thuiszorg. Maar ook in 1895 waren er al gezinsverzorgsters, al heetten ze toen huisverzorgsters. Tegenwoordig is het beroep nagenoeg verdwenen. Deze canon biedt een overzicht van die lange geschiedenis.

Marie Steverink-Braam

Marie Steverink-Braam (86 jaar) behoorde, samen met haar zus Alie, tot de eerste lichting kraamverzorgsters, die in 1950 van de opleiding kwam. Hun pioniersjaren in de kraamzorg bestonden uit hard werken en avontuur. Samen met Marie’s jongste zoon, Stephan Steverink, schreef Laura Jansma een artikel over Marie voor de Oud&Nieuw-special van het tijdschrift Kraamsupport.

Florence Nightingale (1820-1910)

Overal ter wereld is Florence Nightingale het symbool van het beroep van verpleegkundige. Hoewel er tegenwoordig ook kritische geluiden te horen zijn, kan Florence Nightingale terecht beschouwd worden als de grondlegster van de moderne verpleegkunde. Lees hier alles over haar plaats in de geschiedenis en historie van de zorg.

Wie verpleegt de kinderen?

Tegenwoordig weten we het zeker: zieke kinderen horen zoveel mogelijk thuis in hun eigen vertrouwde omgeving verpleegd te worden. Alleen als het echt niet anders kan, volgt ziekenhuisopname. De kinderverpleegkundige specialiseert zich in het kielzog van deze opvatting. Lees hier alles over de geschiedenis en de historie van de kinderverpleging.

Een eigen vakblad (TvZ)

TvZ is het tijdschrift voor verpleegkundig experts. Het blad biedt zijn lezers een overstijgende blik op het vak; gericht op onderzoek, opinie, beleid en management. Het eerst nummer verscheen op 15 september 1890. Pas 100 jaar later kwamen er andere vakbladen op de markt. In 2015 bestaat TvZ precies 125 jaar. Reden voor een historische terugblik.

Moedige meid in oorlogstijd

Rosa Vecht is, voor zover bekend, de enige Nederlandse verpleegkundige die tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) is omgekomen. Nederland was neutraal, maar sommige verpleegkundigen voelden zich geroepen naar het oorlogsgebied te gaan om gewonde soldaten te verplegen. Rosa Vecht was een van hen. Ze werkte in hospitalen in Antwerpen en Veurne. Op 23 januari 1915 werd ze getroffen door een granaatscherf, met de dood als onherroepelijk gevolg. Dit dossier gaat over een bijzonder moedige meid.

Boeken

In Florence's webwinkel vind je een mooie selectie boeken gerelateerd aan de zorg. Leuk om te geven en te krijgen. Neem snel een kijkje!

Toen en Nu

In het vakblad Nursing geeft onze directeur Nannie Wiegman maandelijks haar kijk op de historie van de verpleging en verzorging in Nederland. De meest uiteenlopende onderwerpen komen aan bod. Van vakantie vierende verpleegsters tot professionalisering en bevlogenheid. Toen en nu.

De pop van zuster Stieltjes

De samenleving heeft zijn hoop gevestigd op de wijkverpleging. Wijkverpleegkundigen staan in het brandpunt van de belangstelling. Ze zijn creatief en innovatief. Ook Antje Stieltjes, wijkverpleegkundige uit de 19e eeuw, beschikte over die kwaliteiten. Ze stak haar innovatiedrang niet onder stoelen of banken. Daarmee is ze een ware ambassadeur van het vak. Lees in dit dossier hoe een pop de wijkverpleging veranderde.

Anna Reynvaan (1844-1920)

Het leek voor Johanna Paulina Reynvaan niet weggelegd om verpleegster te worden. Toch was ze één van de eersten die slaagden voor het Witte Kruis diploma en speelde ze een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de verpleging. Lees haar verhaal.

Onderzoek

Het Florence Nightingale Instituut wil zich profileren als kenniscentrum. We vinden het belangrijk dat er meer onderzoek wordt gedaan naar de geschiedenis van de verpleging en verzorging. De uitkomsten hiervan vormen de basis voor al onze activiteiten. Of het nu gaat om deze website met themadossiers, onze educatieve opdrachten voor studenten van HBO-V’s en MBO’s of om onze events voor de zorg.

Agenda

Het Florence Nightingale Instituut brengt in kaart welke interessante congressen of bijeenkomsten er nationaal en internationaal zijn op het gebied van de geschiedenis van de verpleging. Voor aanvullingen en suggesties houden wij ons van harte aanbevolen.

Agenda 2016-2017 ...

 

22 - 25 september 2016

<
>

Gastblogger Koos Ockeloen over promoveren

Promoties in de verpleegkunde zijn niet uniek, maar wel als ze gaan over de geschiedenis van de verpleegkunde! En dus kondigen we met trots aan dat Koos Duivesteijn-Ockeloen, vriend van het FNI, gaat promoveren Zijn promotie is op 12 februari aan de Open Universiteit te Heerlen om 16.00. Koos, schreef voor ons een gastblog over de weg naar zijn proefschrift.

Zes jaar onderzoek

12 februari 2016 is het zover. Op die dag hoop ik te promoveren op het proefschrift Op zoek naar de ‘totale mens’. Taak, verantwoordelijkheid en identiteit van de verpleegkunde, 1955-1988. Zes jaar onderzoek krijgt dan een afronding. "Val je daarna niet in een groot gat?", vragen velen mij. "Nee, er is nog zoveel te ontdekken aan de geschiedenis van de verpleegkunde!"

Een soort examenvrees

Momenteel houd ik me bezig met de voorbereiding op de promotie. Spannend is het wel. Het is een soort examenvrees die me bekruipt. Het net uitgekomen rapport Toekomstbestendige beroepen in de verpleging en verzorging zou een aanknopingspunt kunnen zijn om het gesprek te sturen. Begin jaren '80 van de vorige eeuw was er al een aanzet voor een beroepsprofiel voor de MBO-V en HBO-V. Toen in 1972 beide opleidingen van start gingen, moesten de verschillen van deze opleidingen duidelijk worden. Een Ambtelijke Commissie publiceerde in 1981 een rapport met de lange titel Discussienota. Profiel van de beginnend verpleegkundig beroepsbeoefenaar, die de MBO-V opleiding heeft gevolgd en profiel van de beginnend verpleegkundig beroepsbeoefenaar, die de HBO-V opleiding heeft gevolgd.

Eerste beroepsprofiel

Het liep allemaal anders, want de toenmalige MBO-V sneuvelde al na zo’n 10 jaar, omdat de overheid die opleiding in het nieuwe Middelbaar Dienstverlenings- en Gezondheidszorgonderwijs (MDGO) wilde onderbrengen. Het MDGO leverde vanaf medio jaren '80 verpleegsters/verplegers af. De volgende constructie werd bedacht voor wat uiteindelijk het eerste beroepsprofiel voor verpleegkundigen zou worden in 1988: alle verpleegkundigen van dat moment werden aangeduid als verpleegkundigen op het eerste deskundigheidsniveau en de MDGO-verpleegsters/verplegers zouden met de ziekenverzorgenden op het tweede deskundigheidsniveau moeten gaan functioneren. Dit beroepsprofiel vormde de basis voor ongelijkheid, want hiermee werden inservice-opgeleide A-, B-, en Z-verpleegkundigen en via het dagonderwijs opgeleide HBO-V’ers en toenmalige MBO-V’ers, in principe gelijkgesteld, ook voor de latere Wet BIG. Met het beroepsprofiel van 2016 wordt deze ongelijkheid opgeheven. Voor ‘zittende’ verpleegkundigen komt er een overgangsregeling totdat ook zij in 2024 als basisverpleegkundige of regieverpleegkundige kunnen worden geregistreerd.

<
>

Onderzoek naar decubitus gepresenteerd

Helene Kramer, Jody 't Lam en Mathilde de Leeuw hebben zich grondig verdiept in de vraag hoe de behandeling van decubitus zich de afgelopen 100 jaar heeft ontwikkeld. En wat deze veranderingen betekenden voor verpleegkundigen in de praktijk. Na diep graven in tijdschriften en leerboeken kwamen interessante gegevens boven water over behandeling met schapenvachten, ijzen en föhnen, kamferspiritus en het inpakken van hielen en ellebogen. Van de 8 behandelmethodes voor decubitus stelden de studenten een handige tijdlijn samen. Een enquête onder verpleegkundigen geeft vervolgens een goed beeld van welke behandelingen nog steeds in zwang zijn.

Conclusie: het blijkt lastig om van sommige ‘rituelen’ afscheid te nemen.

Dit zeggen de onderzoeksters zelf over het onderzoek:

"Bij decubitus denk ik vaak aan gebrek aan kennis van materialen. Zo kwam ik laatst een vrouw tegen die nog steeds gebruik maakt van een schapenvacht. 'Uhm... is dat nog zinvol', dacht ik."- Mathilde de Leeuw

"Ik denk bij preventie van decubitus aan de slechte uitvoering ervan. Decubituswonden worden nog steeds niet opgelost. Terwijl in andere landen decubituspreventie veel beter wordt uitgevoerd."- Helene Kramer

"Binnen mijn werk in de thuiszorg kom ik regelmatig beginnende decubitus tegen. De kennis over recente ontwikkelingen binnen de decubituszorg ontbreekt vaak bij mijn collega's. Ook zijn clienten vaak erg gehecht aan dat heerlijke schapenvel in hun fauteuil." - Jody 't Lam

<
>

Gastblogger Jody 't Lam over afstuderen in de zorg

Het afstuderen op een historisch onderwerp is geen sinecure. HBO-V studente Jody ’t Lam van Hogeschool Viaa ontpopte zich tot een natuurtalent. Het zoeken naar een thema, dat aansluit bij de actualiteit, was misschien wel de grootste uitdaging . Het resultaat mag er wezen! Wij vroegen haar een blog te schrijven over haar ervaring.

"Starend naar mijn diploma denk ik terug aan de jaren waarin ik hard heb moeten werken en leren. Er verschijnt een glimlach op mijn gezicht wanneer ik denk aan de tijd waarin ik met twee medestudenten op de trein stapte op weg naar Culemborg. ‘Hoe zou dat gaan zo’n historisch afstudeerproject?’, vroeg ik me af. Na een warm onthaal door Nannie en een rondleiding in het documentatiecentrum konden we niet wachten om te beginnen. Uren en uren hebben we met onze neuzen in de boeken gezeten. Dit keer geen nieuwe studieboeken, maar oude boeken die ik het liefst van kaft tot kaft uit zou willen lezen.

Ik heb me eigenlijk nooit zo geïnteresseerd voor geschiedenis, maar daar heeft dit onderzoek echt verandering in gebracht. Wat is het gaaf om in oud Nederlands te lezen hoe men de verpleegproblemen oploste die ik op mijn werk ook tegen kom.

We hebben ons verdiept in de rituelen die er rondom decubituszorg zijn. Vroeger had men een aantal manieren om decubitus te verhelpen of tegen te gaan, zoals een schapenvacht. Door de jaren heen veranderde de mening over dat soort behandelingen en uiteindelijk werden ze afgeschaft. Ze zouden meer kwaad dan goed doen. Maar hoe ging dat dan? Hoe stop je zo’n ouderwetse behandelmethode, zo’n ritueel? In dit geval bleven heel wat verpleegkundigen vasthouden aan deze traditionele behandelingen. ‘We zien de decubituswonden toch verdwijnen?’, zo was hun overtuiging.

Wij hebben met een enquête onderzocht hoe met name de verpleegkundigen van de oudere generatie hier tegenaan kijken. Met ons onderzoek hebben we de geschiedenis aan het heden, en daarmee ook aan de toekomst gekoppeld. Het was geweldig om deze koppeling te maken en zelf dingen te kunnen ontdekken. Daar heb ik toch wel het meeste van geleerd!

Ik kan terug kijken op een leerzame en ook erg gezellige tijd! Zeker een aanrader om je studie af te ronden bij het Florence Nightingale Instituut!"

<
>

Onderwijs

In Nederland is de interesse voor de geschiedenis van het vak de afgelopen jaren toegenomen. Een goed voorbeeld is de aandacht voor de Dag van de Verpleging. En af en toe vindt er een promotie naar een verpleegkundig-historisch thema plaats. Daarentegen ontbreekt het vak geschiedenis van de verpleging en verzorging sinds 1996 in het curriculum van de opleiding tot verpleegkundige. In landen als Engeland, Duitsland, Denemarken en Amerika behoort dit vak wel tot het curriculum. Internationaal gezien staan we dus nog in de kinderschoenen als het gaat om (wetenschappelijk) onderzoek en de toepassing in het onderwijs. Om die achterstand in te lopen, zoekt het Florence Nightingale Instituut internationaal meer aansluiting.

<
>

Beantwoord deze vraag en ontdek welke themadossiers voor jou interessant zijn.

De voor jou geselecteerde dossiers verschijnen naast elkaar. Je kunt via het pijltje in de rode balk aan de zijkant van het dossier verder klikken.

Verberg Ontdek wat deze site jou te bieden heeft